Kỳ 06 – Elon Musk: Đọc sách để dám nghĩ về điều chưa tồn tại

Đăng bởi: admin

15/06/2026

Có những người đọc sách để hiểu thế giới đang có.

Cũng có những người đọc sách để tưởng tượng về một thế giới chưa có.

Elon Musk thuộc nhóm thứ hai.

Khi nhắc đến Musk, người ta thường nghĩ đến những dự án lớn, những tham vọng có phần cực đoan, những cuộc tranh luận không bao giờ yên tĩnh quanh con người ông. Nhưng nếu tạm gác lại sự ồn ào của truyền thông, điều đáng chú ý hơn nằm ở một tầng sâu khác: trước khi theo đuổi những ý tưởng khiến nhiều người hoài nghi, Musk đã lớn lên như một đứa trẻ đọc rất nhiều.

Khoa học viễn tưởng, vật lý, kỹ thuật, lập trình, tiểu sử các nhà phát minh, những cuốn sách về tương lai và cấu trúc vận hành của thế giới đã góp phần tạo nên một kiểu tư duy rất đặc biệt: không chỉ hỏi “thế giới đang vận hành thế nào”, mà còn hỏi “thế giới có thể vận hành khác đi không”.

Đây là lý do Elon Musk trở thành một nhân vật thú vị trong series “Văn hóa đọc sách Bizbooks”. Không phải để thần tượng hóa ông. Cũng không phải để biến mọi tham vọng lớn thành một công thức thành công. Điều đáng nhìn ở Musk là mối liên hệ giữa đọc sách, trí tưởng tượng, tư duy nguyên lý gốc và khả năng dám bước vào những lĩnh vực mà phần đông con người cho là quá xa, quá khó hoặc chưa thể xảy ra.

Trước khi tạo ra điều mới, con người phải dám đọc về những điều chưa ai tin.

Tuổi thơ của một người đọc để thoát khỏi giới hạn của hiện tại

Có những đứa trẻ đọc sách vì được khuyến khích. Có những đứa trẻ đọc sách vì muốn học tốt hơn. Nhưng cũng có những đứa trẻ đọc sách như một cách trú ẩn và mở rộng thế giới bên trong mình.

Elon Musk từng nhiều lần được nhắc đến với hình ảnh một cậu bé đọc rất nhiều khi còn nhỏ. Điều đáng nói ở đây không phải chỉ là số lượng sách, mà là loại thế giới mà những cuốn sách ấy mở ra: thế giới của khoa học, công nghệ, không gian, tương lai, trí tuệ nhân tạo, năng lượng, những nền văn minh có thể khác với hiện tại.

Với một đứa trẻ sống trong những giới hạn của môi trường xung quanh, sách có thể trở thành một cánh cửa rất lớn. Nó cho ta cảm giác rằng thực tại trước mắt không phải toàn bộ thực tại. Những gì người lớn xung quanh tin là “không thể” chưa chắc đã là giới hạn cuối cùng của con người. Một xã hội đang vận hành theo một cách không có nghĩa là nó sẽ mãi vận hành như vậy.

Đọc sách theo nghĩa này không chỉ là tiếp nhận kiến thức. Đó là tập sống trong những khả năng khác.

Một đứa trẻ đọc khoa học viễn tưởng không chỉ đọc về tên lửa, hành tinh hay robot. Nó đang tập đặt câu hỏi về giới hạn của loài người. Một người đọc về vật lý không chỉ học công thức. Họ học cách nhìn thế giới như một hệ thống có nguyên lý. Một người đọc về lịch sử các nhà phát minh không chỉ biết thêm vài câu chuyện thành công. Họ nhận ra rằng rất nhiều điều hôm nay được xem là bình thường từng là điều bị nghi ngờ, bị chế giễu, bị coi là điên rồ.

Sách không làm Musk trở thành Musk theo một đường thẳng đơn giản. Nhưng sách đã nuôi trong ông một thứ rất quan trọng: khả năng không quá phục tùng hiện tại.

Đọc sách để hình thành trí tưởng tượng có kỷ luật

Nói đến Elon Musk, rất dễ rơi vào hai cực: hoặc ca ngợi ông như một biểu tượng thiên tài, hoặc chỉ nhìn thấy sự gây tranh cãi. Cả hai cách nhìn đều có thể khiến ta bỏ qua một bài học hữu ích hơn: muốn tạo ra điều mới, trí tưởng tượng thôi là chưa đủ. Nó cần được đặt trên nền của kiến thức, nguyên lý và khả năng học rất sâu.

Có những người mơ lớn nhưng không học đủ. Giấc mơ của họ trở thành khẩu hiệu. Có những người học rất nhiều nhưng không dám tưởng tượng. Kiến thức của họ trở thành kho lưu trữ an toàn. Điều khó hơn là kết hợp cả hai: vừa dám tưởng tượng, vừa đủ nghiêm túc để đi vào bản chất kỹ thuật, bản chất hệ thống, bản chất vận hành của vấn đề.

Musk thường được nhắc đến với cách suy nghĩ theo “nguyên lý gốc” – tức là cố gắng bóc một vấn đề về những thành phần cơ bản nhất, thay vì chỉ suy nghĩ bằng phép so sánh với cách người khác đã làm. Dù ta có đồng tình hay không với mọi lựa chọn của Musk, tinh thần này vẫn rất đáng chú ý trong văn hóa đọc.

Đọc sách nếu chỉ để biết người khác đã làm gì, ta dễ bị giới hạn bởi tiền lệ. Nhưng đọc sách nếu để hiểu vì sao sự vật vận hành như vậy, ta bắt đầu có khả năng tưởng tượng cách làm khác.

Một người đọc về năng lượng không chỉ hỏi: “Thị trường hiện tại đang dùng gì?” Họ hỏi: “Nguồn năng lượng nào có thể bền vững hơn? Rào cản nằm ở vật lý, chi phí, chính sách hay hành vi con người?” Một người đọc về giao thông không chỉ hỏi: “Xe đang được bán thế nào?” Họ hỏi: “Vì sao con người di chuyển như vậy? Điều gì làm một hệ thống vận tải trở nên hiệu quả hoặc lãng phí?” Một người đọc về không gian không chỉ hỏi: “Con người đã đi đến đâu?” Họ hỏi: “Chi phí nào đang ngăn chúng ta đi xa hơn? Có cách nào thay đổi cấu trúc chi phí ấy không?”

Đó là lúc sách không chỉ tạo ra người biết nhiều hơn. Sách tạo ra người biết hỏi khác đi.

Vì sao người hiện đại cần đọc về những điều chưa tồn tại?

Phần lớn con người được giáo dục để thích nghi với thế giới đang có.

Ta học để làm một công việc đã có sẵn. Luyện kỹ năng để phù hợp với một thị trường đang vận hành. Chọn nghề theo những ngành đang được công nhận. Đánh giá cơ hội bằng những gì đã có tiền lệ. Điều đó không sai. Xã hội cần sự ổn định. Con người cần thực tế. Không phải ai cũng cần trở thành người tạo ra một ngành mới hay theo đuổi những ý tưởng cực đoan.

Nhưng nếu chỉ đọc để thích nghi, ta rất dễ bị tụt lại khi thế giới thay đổi.

Thời đại hôm nay đang biến động quá nhanh: trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, biến đổi khí hậu, năng lượng mới, giáo dục số, thương mại điện tử, dữ liệu, công nghệ sinh học, mô hình làm việc linh hoạt. Nhiều thứ từng nghe xa lạ chỉ sau vài năm đã trở thành một phần của đời sống. Một người chỉ nhìn vào hiện tại có thể thấy tương lai là thứ mơ hồ. Nhưng một người có thói quen đọc rộng, đọc sâu, đọc cả những lĩnh vực mới nổi sẽ bắt đầu nhận ra những tín hiệu sớm.

Đọc về điều chưa tồn tại không phải là chạy theo viễn tưởng vô căn cứ. Đó là cách con người tập chuẩn bị cho tương lai.

Một chủ doanh nghiệp đọc về công nghệ không phải để trở thành kỹ sư, mà để hiểu mô hình kinh doanh của mình có thể bị thay đổi ra sao. Một người làm marketing đọc về hành vi số không phải để chạy theo mọi xu hướng, mà để hiểu cách khách hàng đang thay đổi. Một người làm nhân sự đọc về tự động hóa không phải để sợ hãi, mà để chuẩn bị cho những năng lực mới mà đội ngũ cần có. Một người trẻ đọc về tương lai nghề nghiệp không phải để hoang mang, mà để không bị mắc kẹt trong những lựa chọn quá cũ.

Sách giúp ta kéo tương lai lại gần hơn một chút. Không phải bằng lời tiên tri, mà bằng khả năng nhận diện xu hướng, đặt câu hỏi và xây dựng trí tưởng tượng có căn cứ.

Không phải ý tưởng lớn nào cũng đúng, nhưng không có ý tưởng lớn thì thế giới khó tiến lên

Một điều cần nói rõ: dám nghĩ về điều chưa tồn tại không có nghĩa là mọi ý tưởng táo bạo đều đáng làm. Lịch sử có rất nhiều giấc mơ lớn thất bại. Có những tham vọng vượt quá năng lực thực thi. Có những ý tưởng nghe đẹp nhưng không bền vững. Có những dự án đi quá nhanh và tạo ra hệ quả không lường trước. Có những người nhân danh tương lai để bỏ qua trách nhiệm ở hiện tại.

Vì vậy, văn hóa đọc không nên biến trí tưởng tượng thành sự ngây thơ mới.

Đọc sách đúng nghĩa phải làm con người vừa dám nghĩ lớn hơn, vừa biết nghi ngờ tốt hơn. Một cuốn sách về tương lai cần đi cùng sách về lịch sử. Sách về công nghệ cần đi cùng sách về đạo đức, xã hội và con người. Sách về đổi mới cần đi cùng sách về quản trị rủi ro. Sách về những điều chưa tồn tại cần đi cùng sự hiểu biết về những điều đã từng thất bại.

Elon Musk khiến nhiều người chú ý vì ông dám theo đuổi những mục tiêu mà người khác cho là quá khó. Nhưng bài học sâu hơn không phải là “hãy làm điều điên rồ”. Bài học sâu hơn là: nếu muốn bước vào vùng chưa ai tin, con người cần chuẩn bị bằng một nền tảng học hỏi rất nghiêm túc.

Giấc mơ không có tri thức dễ trở thành ảo tưởng. Tri thức không có tưởng tượng dễ trở thành sự lặp lại an toàn. Đổi mới thật sự cần cả hai.

Và sách, nếu được đọc đúng, là nơi hai dòng chảy ấy gặp nhau.

Đọc sách để không bị mắc kẹt trong câu hỏi “có ai làm chưa?”

Trong nhiều tổ chức, rất nhiều ý tưởng mới chết từ rất sớm vì một câu hỏi quen thuộc: “Có ai làm chưa?”

Câu hỏi ấy không sai. Tiền lệ có giá trị. Học từ người đi trước là cần thiết. Nhưng nếu “có ai làm chưa” trở thành tiêu chuẩn duy nhất, con người sẽ chỉ giỏi bắt chước. Họ sẽ chọn những gì đã an toàn, đã phổ biến, đã được thị trường chứng minh, đã được số đông chấp nhận. Cách nghĩ đó giúp giảm rủi ro, nhưng cũng có thể làm ta bỏ lỡ cơ hội tạo ra điều mới.

Một người có văn hóa đọc sâu sẽ đặt thêm những câu hỏi khác.

Vì sao chưa ai làm? Vì vấn đề không đáng giải quyết, hay vì công nghệ trước đây chưa đủ? Vì thị trường chưa sẵn sàng, hay vì cách tiếp cận cũ sai? Vì chi phí quá cao, hay vì chưa ai phá vỡ được cấu trúc chi phí? Vì con người không cần, hay vì họ chưa từng được thấy một cách dùng tốt hơn?

Những câu hỏi này không đến từ sự bốc đồng. Chúng đến từ việc đọc, học và suy nghĩ đủ lâu.

Đọc sách về những người tạo ra thay đổi lớn giúp ta nhận ra rằng cái mới thường không xuất hiện trong một môi trường hoàn toàn đồng thuận. Ban đầu, nó hay bị nghi ngờ. Bị xem là không thực tế. Bị đánh giá là quá xa. Nhưng nếu bên dưới ý tưởng ấy có một vấn đề thật, một nguyên lý đúng, một nhu cầu chưa được đáp ứng và một năng lực thực thi đủ bền, nó có thể dần thay đổi cách con người nhìn về khả năng.

Không phải ai cũng cần tạo ra một ngành mới. Nhưng trong đời sống cá nhân, ai cũng có lúc cần vượt khỏi câu hỏi “người khác đã làm thế nào” để hỏi “mình có thể làm khác đi không”.

Với Bizbooks, đọc sách là cách người đọc chuẩn bị cho tương lai

Tại Bizbooks, chúng tôi tin rằng một cuốn sách tốt không chỉ cung cấp thêm thông tin. Nó mở ra một cuộc đối thoại giữa người đọc và chính mình.

Từ câu chuyện Elon Musk, độc giả hôm nay có thể bắt đầu văn hóa đọc bằng một câu hỏi rất thực tế: “Mình đang bị hiện tại giới hạn ở điểm nào?”

Nếu bạn làm kinh doanh, hãy đọc thêm về công nghệ, mô hình kinh doanh mới, hành vi khách hàng, tư duy đổi mới và quản trị sự thay đổi. Nếu bạn làm quản lý, hãy đọc về lãnh đạo trong bối cảnh biến động, xây dựng đội ngũ học tập và cách tổ chức thích nghi với tương lai. Nếu bạn đang phát triển bản thân, hãy đọc về tư duy nguyên lý gốc, học tập suốt đời, quản trị năng lượng và cách ra quyết định trong môi trường không chắc chắn. Nếu bạn là người trẻ, hãy đọc những cuốn sách giúp hiểu xu hướng, nghề nghiệp, kỹ năng mới và cả những câu hỏi sâu hơn về ý nghĩa của công việc.

ky 6.3

Điều quan trọng không phải là đọc để trở nên “khác biệt” bằng mọi giá. Điều quan trọng là đọc để không bị nhốt trong những niềm tin quá cũ về khả năng của mình.

Có người đọc về công nghệ rồi nhận ra công việc của mình không biến mất ngay, nhưng cách làm việc chắc chắn sẽ thay đổi. Có người đọc về đổi mới rồi hiểu rằng sáng tạo không chỉ là ý tưởng hay, mà là khả năng giải quyết vấn đề thật. Có người đọc về tương lai rồi bớt sợ hãi, vì họ nhận ra mình có thể chuẩn bị từng bước thay vì chờ đến lúc bị thay thế mới hoảng loạn.

Và khi nhắc đến văn hóa đọc, nhiều người thường có một vài băn khoăn rất thực tế.

Đọc sách có thật sự giúp thay đổi tư duy không? Có, nếu sách không chỉ được đọc như thông tin, mà được dùng để thử thách cách nghĩ cũ. Một cuốn sách tốt có thể khiến ta nhận ra điều mình từng cho là không thể thật ra chỉ là điều mình chưa hiểu đủ.

Người bận rộn nên bắt đầu đọc sách như thế nào? Hãy bắt đầu bằng lĩnh vực đang ảnh hưởng trực tiếp đến tương lai của mình. Người làm kinh doanh có thể đọc về công nghệ và khách hàng. Người làm quản lý có thể đọc về con người và tổ chức. Người trẻ có thể đọc về kỹ năng mới, tài chính cá nhân và tư duy học tập. Không cần đọc quá nhiều ngay từ đầu; quan trọng là đọc đều và biết đặt câu hỏi sau mỗi cuốn.

Trong thời đại nội dung ngắn, sách còn quan trọng không? Nội dung ngắn giúp ta bắt kịp tín hiệu. Nhưng sách giúp ta hiểu cấu trúc phía sau tín hiệu đó. Nếu chỉ đọc ngắn, ta dễ chạy theo xu hướng. Nếu có nền sách đủ sâu, ta có khả năng phân biệt đâu là trào lưu nhất thời, đâu là thay đổi thật sự.

Văn hóa đọc khác gì với việc chỉ mua nhiều sách? Mua sách là sở hữu. Văn hóa đọc là để sách thay đổi cách ta nhìn vấn đề. Một người có văn hóa đọc không chỉ có nhiều sách về tương lai trên kệ, mà biết dùng những cuốn sách ấy để chuẩn bị năng lực, thay đổi thói quen và mở rộng tầm nhìn.

Làm sao để biến việc đọc thành năng lực sống? Sau mỗi cuốn sách, hãy tự hỏi: “Cuốn này khiến mình dám nghĩ khác đi ở điểm nào?” và “Mình có thể thử một thay đổi nhỏ nào từ góc nhìn đó?” Khi việc đọc dẫn đến một câu hỏi mới, một thử nghiệm mới hoặc một cách làm mới, sách bắt đầu đi vào đời sống.

Elon Musk là một nhân vật phức tạp. Không cần phải đồng ý với mọi điều ông nói hay mọi cách ông làm để rút ra một bài học đáng giá từ hành trình của ông. Điều đáng học ở đây là tinh thần không để hiện tại trở thành giới hạn cuối cùng của trí tưởng tượng.

Đọc sách không phải để ta rời xa thực tế. Đọc sách giúp ta nhìn thấy thực tế có thể được tái cấu trúc như thế nào.

Một thế giới mới hiếm khi bắt đầu từ sự đồng thuận. Nó thường bắt đầu từ một số người dám đọc sâu hơn, hỏi khác đi, học những điều chưa phổ biến và kiên trì theo đuổi những khả năng mà số đông chưa nhìn thấy.

Văn hóa đọc, ở tầng sâu nhất, không chỉ giúp con người hiểu quá khứ hay sống tốt hơn trong hiện tại. Nó còn giúp con người chuẩn bị trí tưởng tượng cho tương lai.