Kinh Dịch – Đạo Của Người Quân Tử: Biết thời để biết cách sống
Quẻ đầu tiên của Kinh Dịch nói về trời, về sức mạnh, về tinh thần không ngừng vươn lên. Nhưng lời đầu tiên dành cho con người trong quẻ ấy lại không phải là “hãy tiến lên”. Mà là: “Tiềm long vật dụng” – rồng còn ẩn, chưa nên dùng.
Một bộ kinh đặt quẻ tượng trưng cho sức mạnh ở vị trí đầu tiên, nhưng lại mở bài học bằng việc nhắc người có tài chưa nên vội thể hiện tài. Nghe có vẻ mâu thuẫn, nhưng càng đọc lại càng thấy đây chính là một trong những điều thú vị nhất của Kinh Dịch: có khả năng chưa chắc đã đến lúc dùng khả năng; có thể tiến chưa chắc đã nên tiến. Còn phải xem thời.
Đó cũng là cửa ngõ rất hay để bước vào Kinh Dịch: Đạo Của Người Quân Tử của Nguyễn Hiến Lê.
Ngay từ lời nói đầu, ông đã xác định mục đích của cuốn sách là tìm hiểu triết lý trong Kinh Dịch, đặc biệt là nhân sinh quan và cách xử thế mà ông gọi là “Đạo Dịch” – đạo của bậc chính nhân quân tử. Bởi vậy, ông chủ động lược bớt phần bói toán, huyền bí để tập trung làm sáng tỏ tư tưởng của người xưa.
Và trong những tư tưởng ấy, chữ Thời là điểm rất đáng để người hiện đại dừng lại lâu hơn.
Có tài, có sức, vẫn phải biết mình đang ở đâu
Trở lại quẻ Càn.
Sáu hào của quẻ này được Nguyễn Hiến Lê giải thích như những chặng phát triển khác nhau. Ban đầu là “tiềm long” – rồng còn ẩn. Sang giai đoạn khác, rồng đã xuất hiện. Sau đó mới đến lúc có thể làm nên sự nghiệp. Nhưng khi đã lên quá cao, đến chỗ thịnh cực, nếu vẫn tiếp tục tiến mà không biết lui thì lại có nguy cơ sinh họa. Trong phần chú giải Hệ Từ, ông còn lấy chính hào cuối của quẻ Càn làm ví dụ: khi thời thịnh đã hết và bắt đầu chuyển sang suy, biết rút lui trước thì có thể tránh tai họa.
Đọc đến đây sẽ thấy khác biệt khá lớn giữa tư tưởng này với nhiều lời khuyên thành công quen thuộc ngày nay.
Chúng ta thường được khuyến khích phải quyết liệt hơn, làm nhanh hơn, tận dụng cơ hội, vượt giới hạn. Những lời khuyên ấy không sai. Nhưng Kinh Dịch lại hỏi thêm rằng: việc đó có hợp với thời điểm hiện tại không?
Một người mới có chút thành tựu đã vội mở rộng quá nhanh có thể tự đặt mình vào thế khó. Một người được trao quyền nhưng năng lực và uy tín chưa đủ mà cố chứng minh mình bằng những quyết định lớn rất dễ phản tác dụng. Ngược lại, có người chuẩn bị mãi, học mãi, chờ mãi, đến lúc thời cơ thực sự xuất hiện vẫn không dám bước ra.
Khó ở chỗ không ai có thể sống cả đời bằng một nguyên tắc “cứ tiến” hoặc “cứ chờ”. Phải biết mình đang ở đoạn nào.
Thứ từng giúp ta thành công cũng có thể trở thành thứ cản ta đi tiếp
Một trong những ý lớn của Kinh Dịch là biến.
Nguyễn Hiến Lê giải thích sự vận động của vũ trụ qua âm và dương: một bên tiến thì bên kia lui, trạng thái này chuyển sang trạng thái khác. Trong Hệ Từ có nguyên lý “cùng tắc biến, biến tắc thông”: khi sự việc đi đến chỗ cùng thì phải biến, biến được mới thông.
Đặt ý này xuống đời sống hằng ngày, nó trở nên dễ hiểu hơn rất nhiều.
Một người từng thành công nhờ tự mình kiểm soát mọi việc có thể gặp khó khi trở thành quản lý, bởi từ thời điểm ấy năng lực quan trọng lại là biết giao việc và dùng người. Một doanh nghiệp từng thắng lớn nhờ một dòng sản phẩm có thể sa sút nếu cứ lấy thành công cũ làm bằng chứng rằng, thị trường tương lai cũng sẽ giống thị trường hôm qua.
Trong quan hệ giữa người với người cũng vậy. Có lúc cần nói thẳng, có lúc nói ít đi lại tốt hơn. Có việc phải kiên trì thêm, nhưng cũng có việc càng cố giữ càng khiến mình mất nhiều hơn.
Vấn đề không nằm ở chỗ phương pháp cũ đã sai. Nó có thể đã từng rất đúng, chỉ là hoàn cảnh đã đổi.
Kinh Dịch nhìn sự vật trong chuyển động như vậy. Ngay cách sắp xếp các quẻ cũng thể hiện tinh thần không có trạng thái nào đứng yên mãi: sau cái thông có thể tới cái bế tắc, sau bế tắc lại có thể mở ra một tình thế khác; và sau quẻ Kí Tế – việc đã xong – vẫn còn quẻ Vị Tế – việc chưa xong.
Đây là một cách nhìn rất đáng giá: thành công không phải trạng thái được sở hữu vĩnh viễn, thất bại cũng không nhất thiết là điểm kết thúc.
Nhưng “biết biến” không có nghĩa là thấy gió đổi chiều thì đổi luôn mình
Nếu chỉ nói “tùy thời”, Kinh Dịch rất dễ bị hiểu thành sống khôn khéo, thấy bên nào lợi thì theo bên đó. Nguyễn Hiến Lê dành một phần quan trọng để giải thích mối quan hệ giữa Thời – Trung – Chính.
Theo cách ông trình bày, “trung” không đơn giản là đứng giữa hai phía hay luôn chọn phương án vừa phải. Trung là biết lúc nào tiến, lúc nào lui, nhận ra hoàn cảnh đang còn hay mất để ứng xử thích hợp mà vẫn không rời điều chính đáng. Hơn thế, ông cho rằng “chính” mà không hợp thời cũng có thể thành xấu; ngay đức cương cường vốn được xem là phẩm chất của người quân tử, tới cuối quẻ Càn mà dùng không đúng thời vẫn dẫn đến hối tiếc.
Ý này đặc biệt hay vì nó giải được mâu thuẫn mà ai trưởng thành cũng từng gặp: làm sao thay đổi mà không biến thành người không có nguyên tắc?
Có thể thay đổi cách nói mà không cần thay đổi điều mình tin.
Có thể nhường bước mà không có nghĩa là hèn yếu.
Có thể từ bỏ một phương án mà không đồng nghĩa từ bỏ mục tiêu.
Có thể lui khỏi một vị trí mà không phải thừa nhận mình thất bại.
Cái cần giữ và cái cần thay đổi không phải lúc nào cũng là một.
Người hiểu được chỗ này mới thật sự có khả năng thích ứng. Nếu bất cứ thứ gì cũng giữ thì thành cứng nhắc; nếu thứ gì cũng đổi theo hoàn cảnh thì lại chẳng còn gì làm trục cho mình.
Người quân tử của Kinh Dịch không phải lúc nào cũng cứng
Cũng từ đây, chữ “quân tử” trong tên sách trở nên đáng chú ý hơn.
Ta dễ hình dung quân tử là người cứng rắn, kiên định, nói một là một. Nhưng Kinh Dịch đặt cương cạnh nhu, động cạnh tĩnh, tiến cạnh lui. Không có một trạng thái nào được tuyên bố là luôn tốt trong mọi hoàn cảnh.
Có lúc mạnh là tốt. Có lúc biết mềm mới khó. Có lúc phải hành động. Có lúc khả năng lớn nhất lại nằm ở việc chờ.
Quẻ Độn chẳng hạn, nói về lui tránh nhưng Nguyễn Hiến Lê vẫn nhấn mạnh rằng trốn cũng phải hợp thời: lui quá muộn có thể nguy, lui mà vướng tư tình thì không tốt, còn lui một cách trung chính lại có thể là lựa chọn đúng. Ngay sau thời Độn lại đến Đại Tráng – thời lớn mạnh, tiến lên.
Như vậy, tiến hay lui tự nó chưa quyết định một người mạnh hay yếu. Quan trọng là tại sao tiến, tại sao lui và có đúng lúc hay không.
Chỉ riêng cách nhìn này đã đủ khiến Kinh Dịch không còn là một cuốn sách xa xôi chỉ dành cho người nghiên cứu cổ học. Nó chạm thẳng vào những quyết định chúng ta phải đưa ra hằng ngày: giữ một công việc hay chuyển đi, mở rộng hay thu hẹp, tranh luận tiếp hay dừng lại, nắm quyền hay trao quyền, bước ra hay tiếp tục tích lũy.
Điều đáng quý ở bản Kinh Dịch của Nguyễn Hiến Lê
Kinh Dịch vốn đã khó hiểu. Nếu lại phủ thêm lớp thần bí, người mới rất dễ hoặc tin một cách mù quáng, hoặc bỏ cuộc ngay từ đầu.
Nguyễn Hiến Lê chọn con đường khác.
Ông khảo sát nguồn gốc Kinh Dịch, các truyền thuyết về Phục Hy, Hà Đồ, Lạc Thư, lịch sử các phái Dịch học; chỗ nào có nhiều cách giải thích thì trình bày nhiều cách, chỗ nào chưa đủ căn cứ thì thẳng thắn nói chưa thể tin. Trong phần giới thiệu nguồn gốc, ông thậm chí chỉ ra những mâu thuẫn giữa các truyền thuyết thay vì cố hợp thức hóa chúng.
Đó là điểm khiến cuốn sách có giá trị với người đọc hiện đại.
Bạn có thể bước vào Kinh Dịch bằng sự tò mò về triết học và cách sống mà không buộc phải chấp nhận toàn bộ những lớp huyền bí hình thành quanh nó qua hàng nghìn năm.
Nguyễn Hiến Lê cũng khá thực tế khi thừa nhận đây vẫn là cuốn sách khó đọc. Ông hướng dẫn người mới nên đọc phần nào trước, mỗi ngày chỉ đọc vài quẻ, khi gặp chỗ khó thì quay lại phần thuật ngữ, rồi sau một thời gian nên đọc lại lần thứ hai.
Một thái độ rất Nguyễn Hiến Lê: học thứ khó thì không có đường tắt, nhưng có thể tìm được đường đi sáng sủa hơn.
Kinh Dịch: Đạo của người quân tử phù hợp với ai?
Cuốn sách phù hợp với người muốn tìm hiểu Kinh Dịch từ góc độ triết học và nhân sinh thay vì chỉ quan tâm đến bói toán; người yêu thích các công trình của Nguyễn Hiến Lê; người quan tâm đến tư tưởng phương Đông, cách xử thế và tu dưỡng bản thân. Những người làm quản lý, kinh doanh hoặc thường xuyên phải đưa ra quyết định trong hoàn cảnh biến động cũng có thể tìm thấy nhiều điều đáng suy ngẫm ở tư tưởng về thời, tiến – lui, cương – nhu và biến đổi.
Đây không phải cuốn nên đọc thật nhanh để “xong một cuốn sách”. Chính Nguyễn Hiến Lê cũng khuyên người đọc đi chậm, đọc từng phần rồi quay lại. Với một tác phẩm như Kinh Dịch, có lẽ điều đáng giá không nằm ở việc nhớ được bao nhiêu quẻ, mà ở chỗ thỉnh thoảng bắt gặp một ý khiến bản thân phải nhìn lại cách mình đang sống và quyết định.
Một vài câu hỏi thường gặp về Kinh Dịch: Đạo của người quân tử
Đây có phải sách chuyên về bói Kinh Dịch không?
Không. Nguyễn Hiến Lê xác định rất rõ rằng ông chú trọng triết lý, vũ trụ quan, đặc biệt là nhân sinh quan và cách xử thế; phần bói toán và huyền bí được chủ động lược bớt.
Người chưa biết gì về Kinh Dịch có đọc được không?
Có, nhưng nên đọc chậm. Tác giả dành phần đầu để dẫn người đọc đi từ nguồn gốc, Bát quái, thuật ngữ và những quy tắc cần thiết trước khi tiếp cận sâu hơn với 64 quẻ.
Cuốn sách đáng đọc nhất ở điểm nào?
Một trong những giá trị nổi bật là cách Kinh Dịch nhìn con người trong quan hệ với thời thế: biết tiến, lui, cương, nhu sao cho phù hợp với hoàn cảnh mà vẫn giữ được “trung chính”. Nguyễn Hiến Lê xem chữ Thời có vai trò đặc biệt quan trọng trong cách hiểu này.
Có cần tin vào bói toán hoặc phong thủy mới đọc được sách không?
Không. Cách tiếp cận của Nguyễn Hiến Lê cho phép người đọc tìm hiểu Kinh Dịch như một hệ thống tư tưởng về biến đổi, con người và cách xử thế, kể cả khi không quan tâm đến khía cạnh bói toán.
