Vì sao hầu hết lời khuyên thành công chỉ kể một nửa câu chuyện?
Bạn có bao giờ đọc một bài phỏng vấn về "thói quen buổi sáng của người thành công", rồi tự nhủ: nếu mình cũng dậy lúc 5 giờ, thiền 20 phút, uống nước chanh thì biết đâu cũng sẽ thành công như họ?
Đó là một bản năng rất con người: nhìn vào người chiến thắng rồi sao chép những gì họ làm. Nhưng gần 80 năm trước, một nhà toán học đã chứng minh rằng chính bản năng này có thể khiến chúng ta đi sai hướng một cách nghiêm trọng. Bài học ấy đến nay vẫn còn nguyên giá trị.
Nơi không có vết đạn
Trong Thế chiến II, không quân Mỹ đau đầu vì quá nhiều máy bay ném bom bị bắn hạ. Họ nhờ một nhóm thống kê tại Đại học Columbia tìm cách gia cố lớp giáp bảo vệ. Vì giáp quá nặng nên không thể bọc kín toàn bộ máy bay. Câu hỏi đặt ra là: nên gia cố ở đâu?
Dữ liệu được thu thập chính là các vết đạn trên những chiếc máy bay đã quay trở về căn cứ. Vết đạn tập trung dày đặc ở thân và cánh. Theo trực giác thông thường, quân đội dự định gia cố chính những vị trí đó.
Nhà toán học Abraham Wald nhìn cùng một bộ dữ liệu nhưng đưa ra kết luận hoàn toàn ngược lại. Ông chỉ ra rằng những chiếc máy bay đang được nghiên cứu đều là những chiếc đã sống sót. Vì thế, việc thân và cánh có nhiều vết đạn chỉ cho thấy máy bay vẫn có thể bay về dù bị bắn trúng ở những vị trí đó. Ngược lại, những vị trí gần như không có vết đạn mới thực sự nguy hiểm, bởi những chiếc máy bay bị bắn trúng ở đó đã không bao giờ quay trở về để được thống kê.
Nhiều chi tiết trong câu chuyện này đã được thêm thắt qua nhiều lần kể lại. Tuy nhiên, cốt lõi toán học trong lập luận của Wald - cũng như việc khái niệm "thiên kiến kẻ sống sót" (survivorship bias) gắn liền với công trình của ông - đều được giới thống kê học xác nhận.
Vì sao "học theo người thành công" cũng mắc bẫy tương tự?
"Thiên kiến kẻ sống sót" không chỉ xuất hiện trong sách giáo khoa thống kê. Nó còn xuất hiện mỗi khi chúng ta đọc một cuốn sách hay một bài phỏng vấn kể câu chuyện thành công của một người rồi rút ra bài học từ chính câu chuyện đó.
Vấn đề là chúng ta chỉ nhìn thấy những "chiếc máy bay bay về" - những người đã thành công. Còn rất nhiều người khác cũng từng dậy sớm, áp dụng cùng chiến lược kinh doanh hay làm theo đúng công thức, nhưng vẫn thất bại. Họ không xuất hiện trong các bài phỏng vấn hay những cuốn sách bán chạy.
Vì vậy, sao chép nguyên xi hành vi của người thành công mà không biết có bao nhiêu người thất bại cũng từng làm điều tương tự, thì cũng rủi ro chẳng khác nào gia cố lớp giáp vào sai vị trí.
Người chủ động đi tìm những "chiếc máy bay không trở về"
Đó cũng là vấn đề Tim Ferriss - tác giả Lời Khuyên Từ Những Nhà Cố Vấn Hàng Đầu Thế Giới - đối mặt khi bắt đầu dự án này.
Năm 2017, ở tuổi 40, sau một năm đầy biến động và mất mát, ông viết ra tất cả những câu hỏi xoay quanh công việc, mục tiêu sống và các quyết định lớn trong đời. Danh sách ấy dài đến mức chính ông cũng cảm thấy choáng ngợp. Thay vì tự mình đi tìm câu trả lời, Ferriss quyết định hỏi thẳng những người đã từng đi qua những ngã rẽ tương tự.
Ông gửi cùng một bộ gồm 11 câu hỏi - xoay quanh thất bại, bước ngoặt, thói quen và những khoản đầu tư giá trị nhất trong cuộc đời - cho hơn 100 người xuất chúng thuộc nhiều lĩnh vực như doanh nhân, nhà khoa học, nghệ sĩ và vận động viên.
Điểm khác biệt so với nhiều cuốn sách về thành công là Ferriss không chỉ hỏi họ đã làm gì để chiến thắng. Ông còn hỏi về những lần họ gục ngã, sợ hãi và hoài nghi. Nói cách khác, ông chủ động đi tìm những "chiếc máy bay không trở về" - phần câu chuyện mà nhiều cuốn sách về thành công thường bỏ qua.
Cuốn sổ tay cố vấn, không phải công thức thành công
Lời Khuyên Từ Những Nhà Cố Vấn Hàng Đầu Thế Giới (tập 1) tập hợp câu trả lời của hơn 50 nhân vật tham gia dự án.
Vì tất cả đều trả lời cùng một bộ câu hỏi nên người đọc có thể dễ dàng nhận ra điều gì lặp lại ở những con người rất khác nhau, và điều gì chỉ phản ánh trải nghiệm của riêng một cá nhân.
Cuốn sách không hứa hẹn một công thức thành công áp dụng cho tất cả mọi người. Ngay trong phần mở đầu, tác giả cũng nhấn mạnh rằng lời khuyên của bất kỳ ai chỉ phản ánh trải nghiệm cá nhân của họ, chứ không phải một chân lý phổ quát.
Vì vậy, cách đọc phù hợp nhất không phải là đọc một mạch rồi gấp sách lại, mà là đọc chậm, ghi chú, thử áp dụng từng ý nhỏ và luôn tự hỏi: điều này có thật sự phù hợp với hoàn cảnh của mình hay không?
Cuốn sách này dành cho ai?
Nếu bạn đang phân vân về sự nghiệp hoặc chuẩn bị đưa ra một quyết định lớn mà không biết nên hỏi ai, cuốn sách này mang đến hơn 50 góc nhìn khác nhau thay vì một công thức duy nhất.
Nếu bạn từng đọc nhiều cuốn sách về "bí quyết thành công" nhưng vẫn thấy những lời khuyên nghe rất hay mà khó áp dụng vào thực tế, thì cách tiếp cận đa chiều - có cả thành công lẫn thất bại, có cả sự tự tin lẫn hoài nghi - của cuốn sách này có thể sẽ phù hợp hơn.
Còn nếu bạn đơn giản chỉ tò mò muốn biết những người đứng đầu trong lĩnh vực của họ thực sự suy nghĩ như thế nào đằng sau thành công, thì đây là một điểm khởi đầu đáng tin cậy hơn nhiều so với việc đọc một bài phỏng vấn đơn lẻ.
