Kỳ 01 – Benjamin Franklin: Người đọc sách để tự giáo dục chính mình

Có những con người không bắt đầu cuộc đời bằng một tấm bằng lớn, một gia đình quyền quý hay một nền giáo dục được chuẩn bị sẵn. Họ bắt đầu bằng sự thiếu thốn. Thiếu tiền. Thiếu trường lớp. Thiếu người dẫn đường. Nhưng có một thứ họ không chấp nhận thiếu: khát vọng học.

Benjamin Franklin là một người như vậy.

Ngày nay, khi nhắc đến Franklin, nhiều người nhớ đến ông như một chính khách, nhà phát minh, nhà ngoại giao, nhà in, tác giả và một trong những gương mặt có ảnh hưởng lớn trong lịch sử nước Mỹ. Nhưng nếu nhìn sâu hơn vào hành trình của ông, ta sẽ thấy một điều quan trọng: trước khi trở thành một con người đa năng như vậy, Franklin là một người tự học bền bỉ. Và sách chính là một trong những “người thầy” đầu tiên, âm thầm nhưng quyết định, trong cuộc đời ông.

Benjamin Franklin không có một con đường học hành dài lâu theo nghĩa thông thường. Ông được biết đến là người chỉ có vài năm học chính quy, sau đó sớm bước vào công việc học nghề in. Với nhiều người, đó có thể là dấu chấm hết cho một hành trình tri thức bài bản. Nhưng với Franklin, chính nơi tưởng như chỉ có mực in, giấy, khuôn chữ và lao động tay nghề ấy lại trở thành một trường học khác.

Một trường học không có bảng đen. Không có giáo trình cố định. Không có thầy giáo đứng lớp mỗi ngày.

Nhưng có sách. Có chữ. Có báo. Có những tư tưởng đang được in ra, truyền đi, tranh luận và va chạm trong đời sống xã hội.

Có lẽ chính từ đó, Franklin hiểu rất sớm rằng một con người không nhất thiết phải chờ được trao cho một nền giáo dục hoàn hảo mới có thể bắt đầu học. Đôi khi, chỉ cần một cánh cửa nhỏ mở ra với sách, người ta đã có thể tự xây dựng cho mình một con đường rất dài.

Khi một người không có nhiều trường học, sách có thể trở thành trường học cả đời

Điều đáng nói ở Benjamin Franklin không chỉ là ông đọc sách. Rất nhiều người đọc sách. Nhưng không phải ai cũng biến việc đọc thành một phương pháp sống.

Franklin đọc để học cách người khác suy nghĩ. Đọc để rèn văn phong. Đọc để quan sát xã hội. Đọc để tự sửa mình. Đọc để hiểu những lĩnh vực mà đời sống đặt trước mắt ông: đạo đức, khoa học, kinh tế, chính trị, giao tiếp, tổ chức cộng đồng, phát minh, quản trị bản thân.

Với ông, sách không phải vật trang trí cho tri thức. Sách là dụng cụ để rèn mình.

Đây là điểm rất quan trọng khi nói về văn hóa đọc. Một người đọc sách hời hợt thường chỉ nhớ vài câu hay. Một người đọc sách sâu sẽ tự hỏi: “Điều này có thể thay đổi cách mình nghĩ, cách mình làm việc, cách mình sống như thế nào?”

Franklin thuộc nhóm thứ hai.

Ông không đọc như một người tiêu thụ nội dung. Ông đọc như một người đang âm thầm xây dựng năng lực của chính mình. Đọc xong, ông viết. Viết xong, ông sửa. Sửa xong, ông quan sát lại cách lập luận của mình. Việc đọc vì thế không nằm yên trên trang giấy, mà đi vào tư duy, kỹ năng và nhân cách.

Đó là lý do câu chuyện của Franklin vẫn còn sức gợi với người hiện đại. Bởi chúng ta hôm nay có thể có nhiều điều kiện hơn ông rất nhiều: nhiều sách hơn, nhiều khóa học hơn, nhiều công cụ hơn, nhiều nội dung hơn. Nhưng chưa chắc chúng ta đã có năng lực tự học sâu hơn.

Thời đại này không thiếu thông tin. Thứ thiếu hơn là khả năng tiêu hóa thông tin.

Ta đọc tin nhắn, tiêu đề, caption, bình luận, email, thông báo, bài đăng ngắn. Mỗi ngày, mắt ta lướt qua rất nhiều chữ. Nhưng đọc nhiều chữ chưa chắc là đang học. Biết nhiều mẩu tin chưa chắc là có tư duy. Lưu nhiều câu quote chưa chắc là có nội lực. Và hoàn thành nhiều cuốn sách chưa chắc đã thay đổi được đời sống, nếu ta không biết đọc với một câu hỏi thật sự của chính mình.

Franklin nhắc ta về một kiểu đọc khác: đọc để tự giáo dục.

Không phải đọc để tỏ ra thông minh. Không phải đọc để có thêm thứ đem khoe. Không phải đọc để chạy theo danh sách “những cuốn sách người thành công nên đọc”. Mà đọc vì mình nhận ra bản thân còn thiếu một năng lực nào đó, còn vụng về ở một vùng nào đó, còn non nớt trước một vấn đề nào đó, và cần tri thức để trưởng thành hơn.

Tự giáo dục không bắt đầu từ sách, mà bắt đầu từ một câu hỏi về chính mình

Có một khác biệt rất lớn giữa “được dạy” và “tự giáo dục”.

Được dạy là khi ai đó trao cho ta một chương trình. Tự giáo dục là khi ta tự đặt câu hỏi: mình đang thiếu điều gì, mình cần học gì, mình cần trở thành kiểu người như thế nào để sống tốt hơn?

Một người chỉ “được dạy” thường chờ người khác đưa bài học. Một người biết tự giáo dục thì chủ động tìm bài học trong sách, trong công việc, trong thất bại, trong đối thoại và trong quan sát đời sống.

Benjamin Franklin là hình mẫu rất rõ của tinh thần ấy. Ông không đợi có đủ điều kiện mới học. Ông cũng không xem việc thiếu trường lớp là cái cớ để dừng lại. Ông tự tạo môi trường học của mình từ những gì đang có: xưởng in, sách báo, thư từ, nhóm thảo luận, các cuộc trò chuyện, trải nghiệm nghề nghiệp và những vấn đề thực tế của xã hội.

Càng nhìn kỹ, ta càng thấy Franklin không đọc sách như một thú vui tách biệt khỏi đời sống. Việc đọc của ông luôn gắn với một mục tiêu sống rất rõ: trở thành một người hữu ích hơn, suy nghĩ tốt hơn, viết tốt hơn, làm việc hiệu quả hơn và đóng góp được nhiều hơn.

Đó là một tinh thần mà người đọc hiện đại rất cần tìm lại.

Bởi rất nhiều khi, chúng ta đọc sách nhưng lại thiếu câu hỏi trung tâm. Ta đọc vì thấy người khác đọc. Mua sách vì bìa đẹp. Đánh dấu nhiều đoạn vì câu chữ hay. Nhưng sau cùng, cuốn sách không đi được vào đời sống. Nó không thay đổi cách ta tiêu tiền, cách ta quản lý thời gian, cách ta giao tiếp với người thân, cách ta phản ứng trước áp lực hay cách ta ra quyết định.

Một cuốn sách chỉ thật sự có giá trị khi nó bước ra khỏi trang giấy và đi vào cách ta sống.

Nếu đọc một cuốn sách về tài chính cá nhân, điều quan trọng không phải là biết thêm vài khái niệm về tiền. Điều quan trọng là ta bắt đầu nhìn lại thói quen tiêu dùng, nỗi sợ thiếu tiền, tâm lý so sánh, cách mình ra quyết định khi mua sắm hoặc đầu tư.

Nếu đọc một cuốn sách về giao tiếp, điều quan trọng không phải là nhớ vài kỹ thuật nói chuyện. Điều quan trọng là ta bắt đầu nhận ra vì sao mình hay phòng thủ, vì sao mình dễ làm người khác tổn thương bằng lời nói, vì sao có những mối quan hệ càng nói càng xa.

Nếu đọc một cuốn sách về lãnh đạo, điều quan trọng không phải là thuộc vài mô hình quản trị. Điều quan trọng là ta hiểu hơn về con người, động lực, niềm tin, trách nhiệm và cách tạo ra một môi trường khiến người khác muốn trưởng thành cùng mình.

Đọc sách, ở tầng sâu nhất, là một cuộc đối thoại giữa tri thức bên ngoài và vấn đề bên trong của mỗi người.

Từ người đọc sách một mình đến người tạo ra cộng đồng học hỏi

Một điểm rất đẹp trong câu chuyện của Benjamin Franklin là ông không giữ việc đọc như một hoạt động cô lập.

Người đọc sâu thường không chỉ muốn đọc một mình. Họ muốn đối thoại. Muốn kiểm chứng suy nghĩ. Muốn nghe cách người khác hiểu cùng một vấn đề. Muốn được va chạm với những góc nhìn khác mình.

Franklin từng gắn với tinh thần xây dựng các nhóm thảo luận và môi trường chia sẻ tri thức. Điều này cho thấy một tầng cao hơn của văn hóa đọc: sách không chỉ tạo ra người đọc tốt hơn, mà còn có thể tạo ra cộng đồng tốt hơn.

Một người đọc sách có thể thay đổi chính họ. Nhưng một nhóm người cùng đọc, cùng suy nghĩ, cùng thảo luận nghiêm túc có thể thay đổi chất lượng đối thoại của cả một cộng đồng.

Đây là điều rất đáng suy ngẫm trong bối cảnh hôm nay.

Chúng ta đang sống trong thời đại ai cũng có thể phát biểu rất nhanh, nhưng không phải ai cũng chịu suy nghĩ đủ lâu. Mạng xã hội khiến ý kiến được đưa ra liên tục, phản ứng xảy ra liên tục, tranh luận nổ ra liên tục. Nhưng càng nhiều tiếng nói, con người lại càng cần một nền tảng đọc sâu để không bị cuốn vào sự hời hợt.

Một cộng đồng đọc không chỉ là nơi mọi người khoe mình đã đọc bao nhiêu cuốn sách. Đó nên là nơi người ta học cách đặt câu hỏi tốt hơn, lắng nghe sâu hơn, phản biện văn minh hơn và thừa nhận rằng mình vẫn còn rất nhiều điều chưa hiểu.

Ở nghĩa đó, văn hóa đọc không phải chuyện riêng của cá nhân. Nó liên quan đến chất lượng tư duy của một xã hội.

Khi một cộng đồng đọc nhiều hơn nhưng vẫn nóng vội, cực đoan và dễ bị dẫn dắt, có nghĩa là cộng đồng ấy mới chỉ tiếp xúc với chữ, chứ chưa chắc đã có văn hóa đọc. Văn hóa đọc thật sự cần nhiều hơn việc mua sách. Nó cần thói quen suy ngẫm, sự khiêm tốn trí tuệ và khả năng biến điều đã đọc thành năng lực sống.

Người hiện đại cần đọc sách chậm hơn để nghĩ sâu hơn

Nếu Benjamin Franklin sống trong thời đại sách và tri thức không dễ tiếp cận như hôm nay, thì chúng ta lại đang sống trong một nghịch lý ngược lại: thông tin quá nhiều đến mức con người mất dần khả năng ở lại với một ý tưởng đủ lâu.

Ta có thể lưu hàng trăm bài viết nhưng không đọc kỹ bài nào. Mua rất nhiều sách nhưng chỉ đọc vài trang đầu. Nghe rất nhiều lời khuyên nhưng không thật sự thực hành lời khuyên nào đến nơi đến chốn. Ta tưởng mình đang học, nhưng có khi chỉ đang di chuyển từ một kích thích mới sang một kích thích khác.

Trong một thế giới như vậy, đọc sách không phải là hành động cũ kỹ. Đọc sách là một cách kháng cự lại sự phân tán.

Một cuốn sách buộc ta phải chậm lại. Buộc ta phải đi theo một mạch suy nghĩ dài hơn vài dòng trạng thái. Buộc ta phải lắng nghe một người khác trình bày trọn vẹn một quan điểm. Buộc ta phải chịu đựng sự không dễ hiểu ban đầu để đi tới một tầng hiểu biết sâu hơn.

Chính sự chậm ấy làm nên giá trị.

Bởi có những vấn đề của đời người không thể giải quyết bằng nội dung ngắn. Quản lý tiền bạc không thể hiểu chỉ qua vài câu mẹo. Chữa lành cảm xúc không thể xong bằng một video một phút. Giao tiếp trong hôn nhân không thể tốt hơn chỉ nhờ một câu nói truyền cảm hứng. Lãnh đạo con người không thể vững vàng nếu chỉ dựa vào vài công thức bề mặt.

Những điều quan trọng thường cần đọc sâu, nghĩ lâu và thực hành nhiều lần.

Văn hóa đọc vì vậy không nên được hiểu là “đọc càng nhiều càng tốt”. Đôi khi, một người đọc ít hơn nhưng đọc kỹ hơn, sống cùng điều đã đọc lâu hơn, lại trưởng thành nhiều hơn một người đọc rất nhiều nhưng không để điều gì chạm vào đời sống của mình.

Đọc sách không phải để biết nhiều hơn, mà để sống có phương pháp hơn

Nếu phải rút ra một điều từ Benjamin Franklin, có lẽ đó là: đọc sách không chỉ để trở nên thông minh hơn trong mắt người khác. Đọc sách là để sống có phương pháp hơn với chính mình.

Một cuốn sách tốt không chỉ cho ta thêm dữ kiện. Nó giúp ta nhìn lại cách mình đang suy nghĩ.

Tại sao mình dễ nóng vội? Tại sao mình ra quyết định cảm tính? Tại sao mình kiếm được tiền nhưng không giữ được tiền? Tại sao mình giao tiếp nhiều nhưng vẫn không thật sự hiểu người khác? Tại sao mình làm việc chăm chỉ nhưng không tiến bộ như kỳ vọng? Tại sao mình đọc rất nhiều nhưng đời sống vẫn không thay đổi?

Những câu hỏi ấy mới là điểm bắt đầu của văn hóa đọc sâu.

Franklin đọc để tự rèn. Người hiện đại cũng cần đọc như vậy. Không đọc để trang trí bản thân bằng tri thức. Không đọc để biến sách thành một dạng thành tích. Không đọc để sưu tầm những câu nói hay rồi để đó. Mà đọc để có thêm một phương pháp nhìn đời, nhìn người, nhìn công việc, nhìn tiền bạc và nhìn chính mình.

Một người đọc sách nghiêm túc sẽ dần hình thành khả năng dừng lại trước phản ứng đầu tiên của mình. Họ biết nghi ngờ cảm xúc nhất thời. Biết kiểm tra lại niềm tin cũ. Biết lắng nghe một hệ tư tưởng khác. Biết đặt mình vào cuộc đối thoại với những người đã sống, đã nghĩ, đã sai, đã sửa và đã để lại kinh nghiệm qua trang sách.

Đó là sức mạnh lặng lẽ của việc đọc.

Nó không tạo ra tiếng ồn ngay lập tức. Nhưng qua thời gian, nó tạo ra một con người khác.

Với Bizbooks, văn hóa đọc bắt đầu từ câu hỏi: mình muốn trưởng thành ở đâu?

Tại Bizbooks, chúng tôi tin rằng một cuốn sách tốt không chỉ cung cấp thêm thông tin. Nó mở ra một cuộc đối thoại giữa người đọc và chính mình.

Từ câu chuyện Benjamin Franklin, độc giả hôm nay có thể bắt đầu văn hóa đọc của mình bằng một câu hỏi rất đơn giản: “Mình đang muốn tự giáo dục bản thân ở khía cạnh nào?”

Nếu muốn hiểu tiền bạc, hãy đọc sách về tài chính cá nhân và tâm lý tiền tệ. Nếu muốn làm việc tốt hơn, hãy đọc sách về tư duy, năng suất và quản trị bản thân. Nếu muốn lãnh đạo tốt hơn, hãy đọc sách về con người, tổ chức và ra quyết định. Nếu muốn sống bình tĩnh hơn, hãy đọc sách về tâm lý học, triết lý sống và chữa lành. Nếu muốn giao tiếp tốt hơn, hãy đọc sách về ngôn ngữ, đồng cảm và thấu hiểu.

Điểm quan trọng không phải là đọc thật nhiều chủ đề cùng lúc. Điểm quan trọng là biết mình đang cần trưởng thành ở đâu.

Benjamin Franklin không để việc thiếu trường lớp ngăn ông học. Người hiện đại cũng không nên để sự bận rộn, xao nhãng và quá tải thông tin ngăn mình đọc sâu.

Bởi có những giai đoạn, một cuốn sách không chỉ giúp ta biết thêm một điều. Nó giúp ta bước qua một phiên bản cũ của chính mình.

Và khi nhắc đến văn hóa đọc, nhiều người thường có một vài băn khoăn rất thực tế. Chẳng hạn, đọc sách có thật sự giúp con người thay đổi tư duy không? Câu trả lời là có, nhưng không phải theo kiểu đọc một cuốn là lập tức trở thành một con người khác. Sách thay đổi ta khi ta đọc đủ chậm, đủ trung thực và đủ kiên trì để đem điều đã đọc soi lại vào đời sống của mình.

Cũng có người hỏi: người bận rộn thì nên đọc sách như thế nào? Có lẽ không cần bắt đầu bằng mục tiêu quá lớn. Không nhất thiết phải đọc một cuốn mỗi tuần hay vài chục cuốn mỗi năm. Hãy bắt đầu bằng một vấn đề mình đang thật sự cần giải quyết. Khi câu hỏi trong lòng đủ rõ, việc đọc sẽ bớt lan man hơn rất nhiều.

Một câu hỏi khác cũng rất thường gặp: trong thời đại nội dung ngắn, sách còn quan trọng không? Nội dung ngắn có thể giúp ta biết nhanh một ý, nhưng sách giúp ta đi cùng một ý tưởng đến tận cùng hơn. Nội dung ngắn phù hợp với tốc độ. Sách phù hợp với chiều sâu. Và con người hiện đại cần cả hai, nhưng không nên để tốc độ thay thế hoàn toàn chiều sâu.

Văn hóa đọc cũng không đòi hỏi người đọc phải trở nên hàn lâm hay xa cách đời sống. Ngược lại, đọc sách tốt là để trở về đời sống sáng rõ hơn. Đọc để hiểu vì sao mình đang mắc kẹt. Đọc để có thêm ngôn ngữ gọi tên vấn đề. Đọc để biết rằng nhiều điều mình đang trải qua đã từng được người khác suy nghĩ, đúc kết và để lại một cách tử tế hơn.

Benjamin Franklin không phải là hình mẫu để ta thần tượng hóa. Ông là một lời nhắc thực tế hơn: con người có thể bắt đầu từ rất ít, nhưng không nhất thiết phải sống mãi trong giới hạn ban đầu.

Một người có thể thiếu điều kiện. Thiếu bằng cấp. Thiếu môi trường. Thiếu người dẫn đường. Nhưng nếu còn giữ được năng lực tự học, người đó vẫn còn một con đường để đi tiếp.

Văn hóa đọc, ở tầng sâu nhất, không phải là chuyện mỗi năm đọc bao nhiêu cuốn sách. Đó là chuyện ta có còn đủ khiêm tốn để học, đủ kiên nhẫn để suy nghĩ, đủ trung thực để sửa mình và đủ khát vọng để tự xây dựng lại cuộc đời hay không.

Benjamin Franklin đã chọn sách như một phần trong hành trình tự giáo dục chính mình.

Còn chúng ta, giữa một thời đại rất ồn, có lẽ cũng cần bắt đầu lại từ một việc rất lặng: mở một cuốn sách, đọc chậm hơn, nghĩ sâu hơn, và để tri thức thật sự đi vào cách mình sống.